آموزه‌های اهل‌بیت علیهم السلام

آموزه‌های اهل‌بیت علیهم السلام

ارائه چارچوبی مفهومی برای تبیین مبانی معرفتی آمادگی آکادمیک و یکپارچگی آکادمیک در استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی با تأکید بر آموزه‌های نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد روان‌شناسی تربیتی، گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
2 استادیار، عضو هیئت علمی، مرکز پژوهشی امام مبین، قم، ایران.
3 استادیار، گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
چکیده
پیشرفت شتابان هوش مصنوعی (AI)، به‌ویژه هوش مصنوعی مولد، فرصت‌ها و چالش‌های جدیدی را برای آموزش عالی پدید آورده است. استفاده مسئولانه از این فناوری صرفاً به توانایی کار با ابزارهای هوشمند محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم آمادگی علمی و پایبندی به اصول تمامیت علمی نیز هست. با وجود اهمیت این دو سازه، ادبیات موجود عموماً آنها را در چارچوب‌های نظری جداگانه بررسی کرده است؛ در حالی که ظرفیت منابع معرفت‌شناختی اسلامی برای تعمیق مبانی نظری آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف ارائه چارچوبی مفهومی برای تبیین مبانی معرفت‌شناختی، آموزشی و اخلاقی آمادگی علمی و تمامیت علمی در زمینه هوش مصنوعی، با تأکید ویژه بر آموزه‌های نهج‌البلاغه، انجام شده است.
این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد مرور نظری و با استفاده از تحلیل اسنادی، تحلیل مفهومی و ترکیب نظری انجام شده است. در مرحله نخست، ادبیات مربوط به آمادگی علمی، تمامیت علمی و استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در آموزش عالی بررسی شد تا مؤلفه‌های اصلی آنها شناسایی شود. سپس، مفاهیم منتخب نهج‌البلاغه از طریق تحلیل مفهومی بررسی گردید تا ظرفیت آنها برای تبیین مبانی نظری سازه‌های مورد مطالعه مشخص شود. هدف پژوهش، برقراری هم‌ارزی مستقیم مفهومی میان مفاهیم کلاسیک و سازه‌های معاصر نبود؛ بلکه شناسایی ظرفیت نهج‌البلاغه برای غنا بخشیدن به چارچوب نظری پژوهش مورد نظر بود.
یافته‌ها نشان داد که مفاهیمی همچون عقل، حکمت، وحدت علم و عمل، خودپاسخ‌گویی، راستگویی، امانت‌داری، عدالت و مسئولیت‌پذیری می‌توانند به‌عنوان مؤلفه‌های بنیادین برای بازخوانی آمادگی علمی و تمامیت علمی در عصر هوش مصنوعی مورد استفاده قرار گیرند. بر اساس ترکیب نظری یافته‌ها، چارچوبی مفهومی ارائه شد که در آن، آمادگی علمی فراهم‌کننده ظرفیت‌های شناختی، روان‌شناختی و فناورانه لازم برای تعامل آگاهانه با هوش مصنوعی است؛ در حالی که تمامیت علمی جهت‌گیری اخلاقی و احساس مسئولیتی را تعیین می‌کند که چنین تعاملی را هدایت می‌نماید.
این پژوهش با تلفیق ادبیات معاصر آموزش عالی و منابع معرفت‌شناختی نهج‌البلاغه، چارچوبی تلفیقی برای درک عمیق‌تر مبانی آمادگی علمی و تمامیت علمی در شرایط تحول فناورانه پیشنهاد می‌کند. چارچوب پیشنهادی می‌تواند مبنایی برای پژوهش‌های تجربی آینده، طراحی برنامه‌های آموزشی و تدوین سیاست‌های نهادی در زمینه استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در آموزش عالی فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.    Bowen, Glenn A. (2009). “Document Analysis as a Qualitative Research Method.” Qualitative Research Journal, Vol. 9, No. 2, pp. 27–40.
2.    Dashti, Moḥammad. (2009). Nahj al-Balaghah. Translated by Moḥammad Dashti. Qom: Amir al-Mu’minin Cultural and Research Institute.
3.    Davis, Fred D. (1989). “Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use, and User Acceptance of Information Technology.” MIS Quarterly, Vol. 13, No. 3, pp. 319–340.
4.    Fayz al-Islam, Ali Naqi. (2001). Translation and Commentary on Nahj al-Balaghah. Tehran: Faqih Publications.
5.    Grant, Maria J.; Booth, Andrew. (2009). “A Typology of Reviews: An Analysis of 14 Review Types and Associated Methodologies.” Health Information & Libraries Journal, Vol. 26, No. 2, pp. 91–108.
6.    International Center for Academic Integrity. (2021). The Fundamental Values of Academic Integrity. 3rd ed. Clemson: International Center for Academic Integrity.
7.    Jabareen, Yosef. (2009). “Building a Conceptual Framework: Philosophy, Definitions, and Procedure.” International Journal of Qualitative Methods, Vol. 8, No. 4, pp. 49–62.
8.    Kasneci, Enkelejda; Sessler, Konstantin; Küchemann, Sebastian; Bannert, Maria; Dementieva, Daryna; Fischer, Frank; Gasser, Urs; Groh, Georg; Günnemann, Stephan; Hüllermeier, Eyke; Krusche, Stephan; Kutyniok, Gitta; Michaeli, Tom; Nerdel, C.; Pfeffer, J.; Poquet, Oleksandra; Sailer, Michael; Schmidt, Andreas; Seidel, Tina; Stadler, Matthias; Weller, Jochen; Kuhn, Jochen; Kasneci, Gjergji. (2023). “ChatGPT for Good? On Opportunities and Challenges of Large Language Models for Education.” Learning and Individual Differences, Vol. 103, Article 102274.
9.    Pintrich, Paul R. (2000). “The Role of Goal Orientation in Self-Regulated Learning.” In M. Boekaerts, P. R. Pintrich, & M. Zeidner (Eds.), Handbook of Self-Regulation, pp. 451–502. San Diego: Academic Press.
10.    Rest, James R. (1986). Moral Development: Advances in Research and Theory. New York: Praeger.
11.    Rodgers, Beth L. (2000). “Concept Analysis: An Evolutionary View.” In B. L. Rodgers & K. A. Knafl (Eds.), Concept Development in Nursing: Foundations, Techniques, and Applications. 2nd ed., pp. 77–102. Philadelphia: Saunders.
12.    Snyder, Hannah. (2019). “Literature Review as a Research Methodology: An Overview and Guidelines.” Journal of Business Research, Vol. 104, pp. 333–339.
13.    UNESCO. (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO.
14.    Vuorikari, Riina; Kluzer, Stefano; Punie, Yves. (2022). DigComp 2.2: The Digital Competence Framework for Citizens. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
15.    Walker, Lorraine O.; Avant, Kay C. (2019). Strategies for Theory Construction in Nursing. 6th ed. Pearson.
16.    Zimmerman, Barry J. (2000). “Attaining Self-Regulation: A Social Cognitive Perspective.” In M. Boekaerts, P. R. Pintrich, & M. Zeidner (Eds.), Handbook of Self-Regulation, pp. 13–39. San Diego: Academic Press.
دوره 4، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 47-66

  • تاریخ دریافت 14 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 21 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 06 مهر 1405
  • تاریخ اولین انتشار 06 مهر 1405
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1405