این مقاله بنیان‌های روش‌شناختی مطالعات تاریخی در حوزه اندیشه اسلامی و شیعی را با تأکید ویژه بر دو فرایندِ توصیف و تبیین به‌عنوان مؤلفه‌های سازندهٔ توجیه علمی بررسی می‌کند. هدف پژوهش روشن‌سازی ماهیت پرسش تاریخی از طریق تمییز میان رویکردهای صرفاً توصیفی و رویکردهای توصیفی–تحلیلی است که درصدد تبیین پدیده‌های تاریخی از راه مدل‌های علی، عقلانی و روایی‌اند. با به‌کارگیری روش کیفی و تحلیلی مبتنی بر تحلیل معرفت‌شناختی، مقاله نظرات عمده دربارهٔ تبیین تاریخی را مورد بازبینی قرار می‌دهد و به بررسی کاربرد آن‌ها در پژوهش‌های دینی و اعتقادی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مطالعات تاریخی تبیینی از چارچوب‌های توجیهی جداشدنی نیستند، به‌ویژه در زمینه‌هایی که باور، حقیقت و اقتدار معرفت‌شناختی پیش‌فرض گرفته می‌شوند. مقاله همچنین استدلال می‌کند که انسجام گرایی ووثاقت گرایی دو رویکرد روش‌شناختی اثرگذار در نظم‌دهی به فرایند توجیه در مطالعات تاریخی شیعی‌اند که هر یک نتایج متمایزی در تفسیر منابع و گزاره‌ها به همراه دارند. پژوهش نتیجه می‌گیرد که شفافیت بیشتر روش‌شناختی در زمینهٔ توجیه، گزینش منابع و مدل‌های تبیینی می‌تواند ابهامات پژوهش تاریخی معاصر را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد و به مطالعات منظم‌تر و معرفت‌شناختی‌تری از سنت فکری شیعی کمک کند.