اصطلاح «سفاهت» در متون اسلامی - به ویژه در قرآن کریم و روایات امام علی (ع) - مفهومی چندلایه و میان‌رشته‌ای است که در بافت‌های زبانی، فقهی و اجتماعی معانی متنوعی به خود می‌گیرد. این پژوهش با رویکردی معناشناختی-تحلیلی تطبیقی، به تبیین سیر تحول معنایی و ابعاد کارکردی «سفاهت» در قرآن و نهج‌البلاغه و همچنین بررسی بازتاب آن در فقه امامیه و نظام‌های حقوقی معاصر می‌پردازد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، با استفاده از منابع کتابخانه‌ای که در سه حوزه قرآنی، روایی و فقهی طبقه‌بندی شده‌اند، انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که «سفاهت» در قرآن به معانی مختلفی مانند جهل و سبکسری، ناتوانی حقوقی (هجر) یا بی‌احتیاطی فکری و اخلاقی به کار رفته است. در اندیشه امام علی (ع)، این مفهوم از مرزهای زبانی فراتر می‌رود و به حوزه‌های رفتار اجتماعی و کنش عقلانی گسترش می‌یابد - و در نهج‌البلاغه، سفاهت را به عنوان مظهر انحراف در استدلال و فقدان مسئولیت اجتماعی به تصویر می‌کشد. در فقه امامیه، سفاهت به عنوان «ناتوانی در تصرفات مالی و حقوقی» تعریف می‌شود، مفهومی که در ماده ۱۲۰۷ قانون مدنی ایران منعکس شده است.



نوآوری این تحقیق در ادغام تحلیل‌های زبانی، فقهی و جامعه‌شناختی سفاهت است که در کنار هم جایگاه آن را در چارچوب معرفت‌شناسی اسلامی روشن می‌کنند و به تفسیر مجدد رابطه بین عقلانیت دینی و نظم اجتماعی کمک می‌کنند. نتایج این تحلیل می‌تواند به تدوین سیاست‌های اجتماعی و حقوقی در مورد رفتارهای غیرعقلانی و فقدان اهلیت حقوقی فردی در جوامع اسلامی کمک کند.